Successieplanning voor zelfstandigen: erfbelasting beperken via de juiste structuur

Successieplanning klinkt als iets voor vermogende gezinnen met kasteelgoederen en familiale holdings. Voor de meeste zelfstandigen is de realiteit anders maar even relevant.

Wie tien jaar zelfstandig is, heeft vaak opgebouwd: een privéspaarrekening, een beleggingsportefeuille, een VAPZ of IPT, misschien vastgoed, en een vennootschap met reserves. Al die vermogenscomponenten vallen bij overlijden niet automatisch samen in één pot die netjes verdeeld wordt. Elk onderdeel heeft zijn eigen fiscale en juridische regels.

Het gevolg: wie achterblijft, kan geconfronteerd worden met erfbelasting die oploopt tot 27% voor kinderen of 55% voor een feitelijk samenwonende partner. Niet omdat er sprake is van een uitzondering, maar omdat er niets geregeld was.

De gevolgen van niets regelen zijn concreet en financieel pijnlijk voor wie achterblijft. Maar ze zijn ook stuurbaar, als je er op tijd over nadenkt.

Een werknemer heeft doorgaans één pensioenkapitaal via de groepsverzekering, betaald door de werkgever, en een privévermogen. Dat is het.

Als zelfstandige bouw je vermogen op via meerdere kanalen tegelijk: privéspaargeld en beleggingen, pensioencontracten (VAPZ, IPT, POZ), vastgoed in privé of in de vennootschap, en reserves in de vennootschap zelf.

Elk van die kanalen heeft bij overlijden een andere behandeling:

Geld op een zichtrekening of spaarrekening: valt volledig in de nalatenschap. Erfgenamen betalen erfbelasting op het volledige bedrag, progressief en afhankelijk van hun relatie met de overledene.

Beleggingsportefeuille via de bank: hetzelfde principe. Tenzij er een specifieke structuur opgezet is, valt dit gewoon in de nalatenschap.

Levensverzekering met aangeduide begunstigde: dit is een van de krachtigste en eenvoudigste instrumenten. Het kapitaal keert uit buiten de nalatenschap. De begunstigde ontvangt het rechtstreeks, zonder wachttijd, zonder notariële afwikkeling voor dat deel. Hoe de uitkering zelf belast wordt, hangt af van de rolverdeling in de polis. Dat vereist aandacht.

Vastgoed: valt volledig in de nalatenschap. Bij gehuwden met kinderen kan er een vruchtgebruik zijn voor de langstlevende partner, maar de specifieke regels hangen af van de huwelijkssituatie en het erfrecht.

Pensioencontracten (VAPZ, IPT): ook hier is de aanduiding van een begunstigde cruciaal. Zonder begunstiging valt het opgebouwde kapitaal in de nalatenschap. Met een correcte begunstiging niet, of gedeeltelijk niet. De regels per product zijn verschillend.

De manier waarop je spaart en belegt is geen toeval. Het is een keuze die je nu kan maken, en die gevolgen heeft voor de belastingdruk die je nabestaanden later dragen.

Wie bij leven schenkt, vermindert de nalatenschap en dus de erfbelasting die later betaald wordt. In Vlaanderen is dat verschil aanzienlijk.

Schenkbelasting op roerende goederen (geld, aandelen): 3% voor kinderen en partner, 7% voor andere personen. Dat is structureel lager dan de erfbelasting die oploopt tot 27% of zelfs 55%.

Geen registratieplicht voor roerende schenkingen als de schenking niet geregistreerd wordt: er geldt dan een risicotermijn van drie jaar. Overlijdt de schenker binnen die drie jaar, dan worden de geschonken goederen alsnog opgeteld bij de nalatenschap en belast aan erfbelastingtarief. Wie de schenking wel laat registreren, betaalt de schenkbelasting meteen maar vermijdt dat risico.

Voor onroerende goederen (vastgoed) is registratie verplicht. De schenkbelasting geldt dan meteen, maar is ook hier lager dan de erfbelasting bij overlijden.

Schenken vermindert je vermogen nu. Dat is een bewuste afweging. Ze hangt af van je leeftijd, je gezondheidssituatie, je cashpositie en de relatie met de begiftigde. Een schenking is ook onherroepelijk: eens gedaan, is het weg. Voor de uitvoering is het altijd verstandig om dit samen met een notaris en een adviseur te bekijken.

Partners kunnen elkaar wederzijds schenken: elk schenkt aan de ander een bepaald deel van zijn of haar vermogen via een notariële akte. Dit is anders dan een testament, dat pas werkt na overlijden. Een schenking is een juridische overdracht bij leven.

Het voordeel: de begiftigde partner betaalt nu al schenkbelasting aan het lage tarief (3% voor gehuwden en wettelijk samenwonenden). Bij overlijden valt het geschonken deel niet meer in de nalatenschap van de schenker, omdat de eigendom al overgedragen is.

Een wederzijdse schenking werkt alleen als beide partners effectief iets schenken aan de andere. Ze hoeven niet gelijk te zijn in bedrag, maar ze moeten beide bestaan als schenking.

Of en hoe dit zinvol is, hangt af van de huwelijksvorm, het huwelijkscontract, de aanwezigheid van kinderen uit eerdere relaties en de vermogenssituatie van elk van de partners. Dit is maatwerk dat nader uitgewerkt moet worden, samen met een notaris.

Een levensverzekering met een aangeduide begunstigde keert uit buiten de nalatenschap. Dat is een fundamenteel verschil met spaargeld op een rekening of vastgoed. De begunstigde ontvangt het kapitaal rechtstreeks, zonder dat het erfrecht op dat bedrag van toepassing is.

Hoe de uitkering belast wordt, hangt af van drie factoren: wie de verzekeringnemer is, wie de verzekerde is en wie de begunstigde is. Die rolverdeling bepaalt ook of er schenkbelasting, erfbelasting of een andere heffing van toepassing is.

Schenken met controle: een meer geavanceerde techniek is het schenken van een som geld die in een levensverzekering wordt geplaatst. Via de rolverdeling in de polis kan je als schenker invloed behouden op wanneer het kapitaal vrijkomt voor de begunstigde. Dit combineert de voordelen van schenken (lage schenkbelasting) met controle over de bestemming.

Een verkeerd gestructureerde polis kan alsnog in de nalatenschap vallen of tot dubbele belasting leiden. De structurering is daardoor even belangrijk als het product zelf.

Meer over de werking van levensverzekeringen als vermogensinstrument, los van de fiscale aftrek, vindt je op de pagina over de niet-fiscale levensverzekering als vermogensinstrument.

Er is geen minimum leeftijd en geen minimumvermogen waarbij successieplanning "pas zinvol wordt". Zodra je vermogen hebt dat je wil doorgeven of beschermen, is het relevant.

Een aantal levensgebeurtenissen triggeren een gesprek op een natuurlijk moment: samenwonen of trouwen, geboorte van kinderen, aankoop van vastgoed, opstart of verkoop van een vennootschap, overlijden van een ouder of broer of zus.

Maar je hoeft niet te wachten op zo'n moment. Successieplanning is ook geen eenmalige oefening. Het is een doorlopend proces dat meegroeit met je situatie. Een structuur die op je 35e klopte, hoeft dat op je 50e niet meer te doen.

Niets regelen is ook een keuze. Het betekent dat je de keuze overlaat aan het erfrecht, dat eerder is opgesteld voor gemiddelde situaties dan voor jouw specifieke situatie. Voor wie achterblijft, is dat zelden de meest gunstige uitkomst.

Geen begunstigde aangeduid op pensioen- en levensverzekeringcontracten

Als er geen begunstigde aangeduid is, valt het kapitaal in de nalatenschap. Dat is bij een IPT of VAPZ met opgebouwde reserves van tienduizenden euro's een concrete kost voor de erfgenamen. De begunstiging aanduiden kost niets en kost enkele minuten. Het nalaten kan duizenden euro's erfbelasting betekenen.

Denken dat samenwonen hetzelfde is als getrouwd zijn

Feitelijk samenwonenden erven niets zonder testament. En met een testament betalen ze erfbelasting als niet-verwanten, tot 55% in Vlaanderen. Veel koppels denken dat samenwonen dezelfde bescherming biedt als trouwen. Dat klopt niet. Dit is een van de meest impactvolle misverstanden in successieplanning.

Een schenking doen zonder de driejaarsvereiste in acht te nemen

Wie roerende goederen schenkt zonder registratie, houdt een risicotermijn van drie jaar. Overlijdt de schenker voor het verstrijken van die termijn, dan wordt het geschonken bedrag alsnog belast aan erfbelasting. Wie zijn gezondheidssituatie inschat als stabiel kan dit risico bewust aanvaarden. Maar het bewust zijn van de termijn is een eerste vereiste.

De levensverzekering verkeerd structureren

Een polis waarbij de verzekeringnemer en de verzekerde dezelfde persoon zijn maar de begunstigde een derde is, kan bij uitkering belast worden als onderdeel van de nalatenschap of als schenking, afhankelijk van de verhoudingen. De rolverdeling bij het afsluiten van de polis is niet iets dat je achteraf eenvoudig corrigeert.

Successieplanning als eenmalige oefening beschouwen

Wie op zijn 40e een testament opstelt, een begunstigde aanduidt en zijn huwelijkscontract laat opmaken, heeft een goede basis gelegd. Maar als er daarna een vennootschap bij komt, de kinderen volwassen worden of de relatie verandert, dan klopt die structuur misschien niet meer. Successieplanning vereist periodieke herziening.